ه‍.ش. ۱۳۹۳ شهریور ۷, جمعه

Saýatly – Hemra lyrikasynyň janeri (genre) nireden gelip çykypdyr?i

Symbolic
Toronto - Dr. H. OWNUK:
Taryh bilen edebiýat pudaklarynyň biri-biri bilen aýrylmaz baglanyşygynyň bardygyny, olaryň kökiniň bir çeşmeden gözbaş alýandygy, irginsiz görkezýär.
Taryhy senetleriň üsti bilen döwriň edebiýtynyň ýüzini açmak we edebiýat serişdeleriniň üsti bilen hem taryhy wakalaryň üstüni açmak, diňe bir taryhçy däl-de, oňa edebiýatçy bolmagy hem talap etýär.
Taryhymyzda, Jahanşanyň diwanyny we ol döwürde bolup geçen taryhy hadysalardyr wakalara göz aýlap çykanyňda welin, taryhda ýene-de bir gezek, bu iki ylymyň üsti bilen emma, bu sapar edebiýatymyzyň gözbaşyny haýsy döwürlerden alýandygyny we onyň janeri hem gahrymanlarynyň ol döwüre degişlidigi we ýene-de, onuň nä derejede, biri-biri bilen baglanyşygynyň bardygyna göz ýetirýärsiň.
Saýatly – Hemra lyrikasynyň Jahanşa Hakykynyň durmuşy ýaşaýyşy bilen baglanyşygy hakynda açyklama:
Has irki döwürlerden, baryp Orta asyrlardan gelip ýeten Saýatly Hemranyň dessany, türkmen halkynyň arasynda mydama diýlen ýaly ürç edilip okalypdyr. Bu dessanyň ýazyjysy hem haýsy döwüre degişlidigi hakyndaky maglumatlar, şugüne çenli öz näbelliliginde galýar. Elbette bu dessanda käbir setirlerde mekan atlarynyň berilmegi, bu işiň zamany hem-de, mekany hakda we onuň janeri barada oýlanmalar döretýär. 

"Jahanşa Hakykynyň Diwany"-nyň ilkinji çapynyň miweleri:
Garagoýunly Türkmenleriniň belent mertebeli aryp soltany mürze Jahanşanyň durmuşy we ýaşaýyşy hakyndaky bolup geçen wakalary we hal-ýagdaýlaryny, onuň 2014-nji ýylda Tähranda “Behjet” neşriaty tarapyndan täze chap edilen “Diwan-i Jahanşa Hakyky” atly eserine göz aýlap çykanyňda welin, Saýat-Hemra dessanynyň baş gahrymanlarynyň durmuşy we ondaky bolup geçýän hadysalar bolsa, bu döwüriň belli-belli wakalary bilen has gabatlaşýar we bir meňzeş janeriň üstünden gabat getirýär.
Orta asyrlarda (1200-1400) – nji ýyllarda, Eýranda Türkmenleriň nesilşalygynyň Mongollaryň çozuşyndan soň, güýç-kuwwata eýe bolmagi we Garagoýunly Türkmenleriniň “Abu Il-Nasr (Ýeňiş atasy)” lakamyny berilen serkerde başysy soltan Garaýusup Töremişhan Batyryň Teýmurylara garşy eden üstünlikli hereketleri hem-de, şol döwür Töwriz (Tebriz) şäheriniň türkmen paýtagty edilip saýlanmagy, bu şäheriň günsaýyn merkezleşmeginiň ýokarlanmagy bolsa, bu wakalaryň ýüze çykmagyna serenjamlaşýar. Wenetsýaly(Venezia, Venetian ýa-da Venice) patyşalary we Watikan (Vatican) popeleriniň tarapyndan Töwrize ogryn-dogryn gelip-gitýän işöwür tütjärleriniň sany günsaýyn köpelmegi we olaryň Garagoýunly we Akgoýunly Türkmen patyşalarynyň we mürzeleriniň huzuryna gelip-gidip, olar bilen ýakyn gatnaşyklary ýola goýupdyrlar. Bu syýahatçylar Günbatarda bolup geçýän ýagdaýlar; esasanam renaisans döwürinde şekillenip ösüp barýan Italiýa ýurdy bilen ýakyndan tanyş edip durupdyrlar. 
Osmanly imperiýasynyň patyşasy soltan Muhammet Fatihiň Konstantinopol ýa-da, Bizansy (“Constantinople”, bu şäheriň öňki ady “Byzantine” soňlarda bolsa, “Islambol”, – diýilip atlandyryldy!) açmagy we Günbataryň bir uly strategiki ýurtlarynyň musulman türkmenleriniň golastyna düşmegi, Wenetsýaly hem Europadaky patyşa we emeldarlarynyň ünsüni özüne çekip, olary alada galdyrýar. Şol esasda olar Osmanlylaryň garşysyna dürli syýasatlara baş goşupdyrlar. 
Europa patyşalary hem Watikan emeldarlary tarapyndan Türkmen döwletleriniň arasyndaky gadymy Rim imperiýasyndan yeke-täk galan Trebizondyň patyşasy Aleksis IV bilen, bu täze güýç - kuwwata eýe bolan Türkmen döwletleriniň arasynda maşgala gatnaşyklaryny ýola goýulmagyny makullaşdyrypdyrlar. (Diwani-Jahanşa Hakyky, gör. 29-nji sah.).
Soltan Garaýusup Töremişhan Garagoýunlynyň huzuryna Europa hem Wenetsiýadan Töwrize gelýän tütjärler we syýahatçylar, Zenjan soltaniýesindäki ýaş mürze Jahanşanyň hem huzuryna gelip, Günbatar ýurtlaryndan hem olaryň patyşalaryndan dürli maglumatlar berip durupdyrlar. Olaryň arasynda Trebizondyň soňky patyşasy Aleksis IV – iň tarapyndan ýörite gönükdirilen ilçiler we içalylar, Günbataryň syýasatlaryny ýöriteleşdirmek üçin onuň köşgünden, türkmen däp-dessurlary boýunça 16 ýaşynda öýlendirilen, 21 ýaşyndaky şahyrana göwünli mürze Jahanşanyň ýanynda, Aleksis IV-iň gyzy şazada Joan Beygim ( meleke Jan beýgim) hakynda gözel-gözel gürriňler berilipdir. Şu hakda, bilim çeşmelerdinde gabat gelýär.
Iňlis dilinde Donald Nicol, şeýle ýazýar: " ... and the beauty of the ladies of Trebizond was as legendary as the wealth of their dowries."[2] 
Şol günleriň dowamynda, gözelliginiň waspy asmany sarsdyran “Jan beýgim (meleke Joan)” şazadanyň gözel keşbi, ýaş köňülli, romantik hyýally we ýiti zehinli murzäniň göz öňünden gitmändir hem ol hakda berilýän waspnamalar onuň aňyndan çyka bilmändir. Ol Trebizondyň patyşasy Aleksis IV – iň gyzy meleke Jan Beýgimi düşünde-de, görüpdir! …
Bu waka Jahanşanyň diwanynda bir naçe setirlerde öz beýanyny tapýar. Onuň “sendedir” atly goşgusyndan bir-iki setiri mysal alýarys:
Eý melek sima ne Jan sen? wajhe-i rahman sendedir.
Mushapi hakdyr jemalyň şerhi burhan sendedir.
Na-fizuli jawid az an säd ämr turar aly,
Jümle älem seniň zenniň, çi perman sendedir? … [Jahansa Hakyky gor. 75, 54 sah.]
Aşakda Jahanşanyň “Tagsyr eder” atly goşgusyndan 1-2 setiri ýene-de, mysal getirýäris:
Hap içinde görmişem bir ýari gül ruhsary kim,
Ýusupy Missri ony ýüz wejh bilen tagbir eder.
Çun Hakykynyň iki älemde sensiň dilberi,
Janyny ýoluňda gurban kylmasa tagsyr eder. … [Diwan-i Jahanşa Hakyky, gör. 157 sah.].
Ýa-da, aşakdaky setirde:
Eý Hakyky görmişem der hap men bir wejhi men,
Ýusupy Missiri ony ýüz wejh bilen tagbir eder. [Diwan-i Jahanşa Hakyky, gör. 78 sah.].
Bu hadysa romantik we ýaş düşünjeli mürze Jahanşanyň sabr-u kararyny galdyrmandyr. Ol bu waka barada Garry atasy Garamämet Türkmen bilen maslahata girişipdir. Jahanşa 20 ýaşynda wagty kakasy(dädesi) soltan Garaýusup dünýäden gitýär. Yşkyň söwdasyna ulaşan 21 ýaşyndaky murze Jahanşa garry kakasy Garamämmet Türkmen bilen bu hadysanyň dowamynda, Trebizond şäheriniň ýakynyndaky “Gyzyl Alma” şäherçesindäki meleke Jan Beýgimiň huzuryna gitmekçil bolýarlar. … 
Saýatly – Hemranyň hem dessanyndaky Töwriziň (Tebriz) hökümdary Ahmat patyşanyň ogly mürze Hemra, Günbataryň patyşasynyň ýurdundan bolan Saýat hany şeýle taryplamaklary bilen düşünde görüp, oňa aşyk bolupdyr. Bu iki wakanyň arasynda inkär edip bolmajak bir meňzeş janeriň üstünden gabat gelýäris. Bu eserlerde görünýän meňzeşlikler ýönekeý ýerine tütänden däl-de, eýsem onuň bir kökden gözbaş alýandygyny aýdyňlaşdyryar. Bu ýerde diňe atlar tapawutlanyar.

Şu Gelip çykan netijä ünsüňizi çekýärin:
“Oglunyň (Hemranyň ýa-da, hakykatda Jahanşanyň) bu hal – ýagdaýyna takat getirmedik Ahmat patyşa (Garamämmet Türkmen) ony aýry ýurdyň patyşasynyň gyzy Saýadyň (Jan Beýgimiň) huzuryna özi bilen alyp gitýär. (meňzeş janer).

Bize gelip ýeten taryhy materiallaryň mazmunlarynda nähilli maglumatlara gabat gelýäris? 
Persian text:
« ... در مورد ايّام جوانی جهانشاه نيز اطّلاعات دقيقی در دست نيست. امّا بر اساس اطلاعات منابع موجود تاريخی، او در سن ۱۶ سالگی ازدواج و حاکميّت را در شهرسلطانيّه زنجان شروع مي کند که پایتخت الجایتو (خدابنده) بود. جهانشاه در سن ۲۱ سالگی، درسال ۱۴۲۰/م. دوباره ازدواج می کند ولی این بار با دختر امپراطور طرابوزان آلکسی چهارم بنام شاهزاده جان بیگیم خاتئن ازدواج ميکند.* البتّه وی در آن اياّم همسری بنام "سروناز" نيز داشته است. در اين ميان هنوز بطور دقیق آشکار نیست که آیا دختر امپراطور طرابوزان جان بیگیم همان «سروناز» بوده، يا اينکه او همسر ديگر (تورکمن) جهانشاه می باشد؟ چرا که وی چندين بار از اختلافات بين جهانشاه و پسرش حسنعلی ممانعت کرده بود.» [دیوان جهانشاه حقیقی، ص. ۲۱]. 
Terjimesi:  
“ … Jahanşanyň ýaş döwründen takyk maglumat bolmasa-da, käbir çeşmeleriň berýän rowaýatlarynyň esasynda, ol 16 ýaşynda durmuş gurup, Aljaýtu (Hudaýbende) Teýmuriniň Zenjan ülkesindäki soltaniýe köşgünde öz hökümdarlygyny ýöredip başlaýar. Jahanşa 1420 –nji ýyl, 21 ýaşynda ikinji sapar Trebizondyň imperatury Aleksis IV-iň gyzy şazada “Jan Beýgim” bilen hem durmuş gurýar. Käbir rowaýatlaryň bellemegine görä, şol bir wagtyň özünde onuň “Serwiniýaz” atly maşgalasy hem bolupdyr. Elbette has takyky anyk belli däl, imperaturyň gyzy “Jan Beýgim” şol “Serwiniýaz” my ýa-da, “Serwiniýaz” Jahanşanyň beýleki bir türkmen maşgalasy bolupmy?! Sebäbi ol maşgala ençeme gezek Jahanşa bilen onuň ogly Hasanalynyň arasynda, ylalaşyk döredipdir!”. … 
Saýatly – Hemranyň dessanynda şeýle setirlere gabat gelýäris:
“ … Ondan soň, Saýat han Aşyk Ahmady çagyrdyp getirtdi, we aýytdý “Eý baba indi ogluňy bize tabşyryp özüňiz gidip mal-u mülkleriňize serenjam beriň! – diýdi.
Onda Aşyk Ahmat naçar bolup bir söz aýytdý!
Indi men gider boldym Häzirbegjana(Azyrbaýjana), 
Saýat han Hemrany saňa tabşyrdym. 
Sizleri tabşyrdym kadyr subhana,
Saýat han Hemrany saňa tabşyrdym. …
Görşüňiz ýaly Saýat – Hemranyň bu lyriki eserinde gahrymanlaryň “mekany” we “zamany” hakynda aýdyň beýan edilýär. Bu günki gün bu mysallar bu eseriň haýsy döwre degişlidigini hem ondaky mekanlaryň ady bolsa, onuň aýdyň mysallary bolup durýar. Ýa-da, aşakdaky edebiýatda “Töwriz(Tebriz)” şäheriniň ady hem takmynan bu bentleri (dessany) döredeniň salgysyna gabat gelýär:
Asly arap atly Genjie mähälläm, 
Töwriziň begleri sonam geldimi?” [Diwan-i Jahansha Haghighi, gor. 33-32 sah.].
Birinji setirde goşguny düzen (lyrikany ýazan) ýazyjy şahyryň adynyň klassik ylmy çeşmelerde berilişi ýaly arapça ýagny, “Asly arap atly” we onuň ýaşaýan şäheriniň ady bolsa, “Genje mahallesi bolandygyny ýatlaýar.
Ikinji bentde; " Töwriziň begleri ...," hem hut Jahanşanyň özi bolup, Serwiniazyň dilinden beýan edilipdir!.
Garamämmet Türkmeniň döwründe onuň edermen ogly Garaýusup Batyr, Teýmurilere garşy eden iki möhüm söweşinde üstünlik gazanany sebäpli, Garamämmet Türkmen öz haýaty döwründe Garaýusuby ornuna saýlaýar we soltanlygy oňa tabşyrýar.
Ýokarda belläp geçişimiz ýaly, Jahanşa 20 ýaşyna baranda, soltan Garaýusup dünýäden gitýär. Garamämmet Türkmen onuň ornunda, Garaýusubyň uly ogly Gara Isgenderi ýurt ýolbaşçylygyna geçirýär. Jahanşa 21 ýaşynda Trebizondyň patyşasy Aleksis IV – iň gyzy Jan Beýgim bilen öýlenenden soň olaryň köşgünde birnaçe wagtlap ýaşaýar. Ol garry kakasy Garamämmet Türkmeniň ölüm hala düşenini eşidip, özi bilen meleke Jan Beýgimi alyp Töwriz şäherine dolanyp gelýär. …
Gara Isgender Ermenileriň ýurdunda özüne “Ermen patyşasy” lakamyny berip, ykrar etýär. Gara Isgender ýurdyň beýleki ýerlerine ahmiýet bermändir! Ol Ermenistany abadanlaşdyrmakda has uly sarpa goýsa-da, Garagoýunlylaryň golastyndaky beýleki ýurtlara ahmiýetsiz garapdyr. Bu mesele öz yzgiderli netijesinde Jahanşa bilen onuň arasynda näsazlyk döretýär.
Ikinji bir tarapdan Sahruh Teýmury (Soltan Garaýusup Töremişhanyň gyzy, Jahanşanyň uýasy “Göwherşat beýgim”, Şahruhyň hem maşgalasydygyny ýatdan çykarmaňyz!) öz düýbi gowşan döwletiniň synmagynyň öňuni almak üçin, bu näsazlyklardan öz bähbidine peýdalanmagy maksat edinýär. Ol Jahanşany Gara Isgenderiň garşysyna çykyp, ýurdy öz patyşalygyna geçirmäge maslahat beripdir. Taryhda berilýän maglumatlara görä, Töwriziň “Sufian” düzlüginde bolup geçen söweşde Jahanşa, Gara Isgendere üstün çykyar. Jahanşa, Teýmurileriň nesilşalygynyň ýiti we näzik syýasatly patyşasy Şahruh bilen emma, ylalaşyga ýetipdir.
Horezmşalyklar imperaturlygy synanda, Mongollaryň eline düşen Türkmen täç-u tagtyny hem tagma – nyşanlarynyň hemmesini Şahruhyň tarapyndan Jahanşa gowşurylýar we Garagoýunly resmi döwleti ykrar edilýär. Bu waka Moňollaryň çozuşlaryndan soň, Türkmen döwletiniň taryhda ikinji bir gezek resmileşmeginde hem aýgytly üstünligi hökmünde, uly ähmiýete eýe bolup, taryhyň açyk sahypalaryndan ýalkym atýar.
Berilýän senetler boýunça, Jahanşa 36 ýaşynda bütin Türkmen hem häzirki Eýran ýurtlarynyň esli böleklerini eýeläp taryhda ýene-de, bir gezek Türkmenleriň uly soltanlygyny ýöretýär. … 
Gönezlik (Janer): Umuman jemläp alanymyzda, Mürze Jahanşa (Mürze Hemra) 21 ýaşynda Jan Beýgimiň (Saýat hanyň) söýgüsine ulaşýar. Ol garry kakasy Garamämmet Türkmen (Ahmat patyşa) bilen Jan Beýgimi görmäge onuň Trebizondyň ýakynyndaky köşgki bolan "Gyzyl Alma" şäherçesine ugraýarlar. Bu yşky waka üstunlikli amala aşyrylandan soň, Jahanşanyň (Mürze Hemranyň) Garry kakasy Garamämmet Türkmen (Ahmat Patyşa) Töwriz şäherine dolanyp gelýär. Jahanşa esli wagt ol ýerde ýaşap, Garry kakasynyň ölüm hala düşenini eşiden badyna, meleke Jan Beýgimi, özi bilen alyp, Töwriz şäherine dolanyp gelýär. …
Netije (Edebi açyş): Saýatly – Hemra dessanynyň janeri, Jahanşanyň real durmuşyna baglylykda, şol bir wagtyň içindäki bolup geçen yşky wakajyklaryň lyriki görnüşindäki beýany bolup durýar. Ol dürli hadysalar bilen hemra bolup bir wagtyň özünde amala aşyrylypdyr. Ol romantik hyýally, ýiti zehinli ýaş mürze Jahanşa Hakykynyň real durmusynyň hakyky “Yşknama”-sy dyr. ...
************************
“Saýat” sözüniň il arasynda “ly” goşulmasy hakynda oýlanmalar:
Ýokarda “Saýat” sözi kä halatlarda, “Saýatly” diýilip berilmeginiň hem öz sebäpleri bar. “Saýat – Hemra” dessanynyň adyny il arasynda aýdylanda welin, oňa “Saýatly – Hemra” diýilmeginiň hut özi hem ýönekeý ýerine gelip çkmandyr! Taryh çeşmelerinde türkmen taýpa-tireleriniň lakamyny atlandyrylanda, oňa “ly”, “lu” we “luý” ýaly goşulmalary berilipdir. Onuň hem düýp gelip-çykyşy esasan orta asyrlarda türkmen taýpa-tireleriniň at goşulmasy bolupdyr. Şonuň üçin il arasynda “Saýat” sözüniň soňundan “ly” goşulmasynyň girizilmesi hem şol aýdylyşyndan gelip çykyar. Netije-de, “Saýatly – Hemra” görünüşinde dile getirilipdir. Ol aslynda Mürze Hemranyň lakamy goşulmasy, ýagny onuň Garagoýunly taýpasyna degişlidigini aňlatýär. ….
Janer hakynda gysgaça görkezme: 
Dowamy bar …. 
Dr. Hangeldi OWNUK – Toronto – August 2014 
*****************************************
 Genre of the stuff of romantic fiction (Ghzallashyq dessan "lyric"), "Sayat - Hemra" related to Jahānšāh Haghighi's in real life love story,. ....